శ్రీమహాభారతము - అశ్వమేధపర్వము - ప్రథమాశ్వాసము - శోకమగ్నుండగు ధర్మజునిఁ గృష్ణాదులు ప్రబోధించుట - కవిత్రయ భారతము - కవిత్రయము - నన్నయ - తిక్కన - ఎఱ్ఱన - ఆంధ్రమహాభారతము

శోకమగ్నుండగు ధర్మజునిఁ గృష్ణాదులు ప్రబోధించుట (సం. 14-1-1)

వ.	దేవా! వైశంపాయనుండు జనమేజయున కిట్లనియె న ట్లమరనదీనందనున కుదకకర్మం బాచరించి ధర్మనందనుండు ధృతరాష్ట్రపురస్సరంబుగ భాగీరథి యుత్తరించి తత్తీరదేశంబున.	002
ఉ.	ఉమ్మలికంబునం బొగులు నుల్లముతోఁ బొరి లోచనంబులం గ్రమ్మఁగ నశ్రువారి ధృతిగౌరవ మేద మహోగ్ర బాణపా తమ్మున మ్రొగ్గు నేనుఁగు విధమ్మున నేలకు వ్రాలఁ బెట్టె వే గమ్మ వృకోదరుండు మురఘస్మరుపంపున నమ్మహీశ్వరున్‌.	003
ఆ.	పట్టి యతఁడు దనదు పై చీర యాస్తర \| ణంబు సేసి భూస్థలంబునందుఁ బెట్టె మానసములు పెద్దయు నలఁదురి \| యర్జునాది సోదరాలి వొదివె.	004
వ.	కృష్ణుం డుచితవచనంబుల నా భూపాలుం బ్రబోధించె; నప్పుడు ధృతరాష్ట్రుండు గదిసి కూర్చుండియక్కురుపతితోడ.	005
సీ.	‘క్షత్రధర్మంబునఁ గైకొంటి మేదిని \| యుమ్మలికింపక లెమ్ము వత్స! యనుజవర్గము నీవు ననుభవింపుము శోక \| కాలంబు గా దిది యేల వగవ?’ నని పల్కి ‘విదుర’ హితాలాపములు దన \| విన కుండుటయు సుయోధనుని కీడు నద్దుష్టబుద్ధిఁ దా ననుసరింపఁగ ధర్మ \| మెడలిన కతమున నింత పుట్టె’
ఆ.	ననియుఁ దెలియనాడి తనకు గాంధారికి \| వగలు మిగులఁ బొగులవలయుటయును నుగ్గడించి ‘మమ్ము నొంటి వగ్గులఁ గనుం \| గొనుము నంత దీర్పు’ మనయె నధిప!	006
వ.	అనిన విని యూరకున్నం గని శౌరి యక్కౌరవపతితో ‘బంధువులు శోకంబు నొందిన మృతకోటికిం బరితాపంబు వాటిల్లు; నట్లుంగాక భవదీయజ్ఞాతులు సమరంబున ననివర్తులై యూర్ధ్వలోక వర్తులైరి; వారికి శోకింపం బని యేమి? శోకించిన వారలు మగిడివత్తురే?’ యని పలికి వెండియు.	007
క.	‘వినవలయు వాని నెల్లను \| జననాయక! వింటి నీవు శాంతనవునిచే వనట యుడుగు; మిఁక దుర్మతి \| యునుబోలెను వగచుచుండు టుచితమె నీకున్‌?	008
వ.	వ్యాసనారదాదులును నిన్ను బోధించిరి. వారి వాక్యంబు లూహింపుము.	009
చ.	అతులిత దక్షిణాన్విత మహాధ్వరకర్తవు గమ్ము, దేవతా పితృనివహంబులం గరము ప్రీతియు భక్తియు నుల్లసిల్ల న ర్చితములు సేయు, ముర్విఁ బ్రజఁ జేకొని రక్ష ఘటింపు, బంధు సు స్థితు లొనరింపు, మెపు నతిథివ్రతపూజ లొనర్పు భూవరా!’	010
వ.	అనిన విని ధర్మనందనుండు సాత్యవతేయు మొగంబు గనుంగొని ‘దేవా! భవదీయ దయాప్రేమంబులు నాపై’ నెప్పుడు నత్యంత గాఢంబులై యుండు; నన్నుఁ బెక్కుభంగుల రక్షించితి; రిట మీఁద వనంబున కరుగ ననుజ్ఞ యిచ్చుట నాకుం బ్రియం; బరుగనియట్లయినం బితామహకర్ణులం జంపించిన క్రూరకర్మునకు శాంతి యెట్లుగలుగు? నమ్మహాకల్మషం బేమిటం బాయు? నయ్యనుష్ఠానంబు విధియింపుం’డని పలుకుటయు నా ధర్మధుర్యునకుఁ బారాశర్యుం డిట్లనియె.	011
సీ.	‘నిష్ఠించి యిబ్భంగి నీ కేము చెప్పిన \| వాక్యంబు లెల్లను వరదఁ గలిసి పోయెనే? నీ దగు బుద్ధి యిం తొప్పదో \| కాక మర్తు ంండు గాఁడు కర్త యీశ్వ రు నియోగమున మేలును గీడు నొనరించుఁ \| గాన నీ మదిఁ బాపకర్మ శంక గలిగె నేనియును యాగముల దానంబుల \| నది వాపికొనరాదె? యశ్వమేధ
తే.	మధికదక్షిణాన్వితముగ ననఘ \| చేయు; \| మంతతో భవదీయచిత్తానుతాప మంతయును బాయు; రఘురాము నట్లు పూరు \| భరతులును బోలె దానతత్పరుఁడ వగుము.’	012
చ.	అన విని యమ్మునీశ్వరున కా నృపుఁ డిట్లను ‘నశ్వమేధయా గనిరతి భూమిపాలు గతకల్మషుఁ జేయఁగ జాలు నాఁగ ము న్నును వెడ వింటి సజ్జన! మనోజ్ఞ వచోమహనీయ! నీవు చె ప్పిన పలు కూఁది యా క్రతువు ప్రీతి నొనర్చెద నెల్లభంగులన్‌.	013
వ.	అని పలికి ‘మునీంద్రా! యొక్క విన్నపం బవధానంబుతో నవధరింపు; మశ్వమేధం బధికదక్షిణాన్వితంబుగావలయు ననుట దెల్లంబుగా మీరు నానతిచ్చితిరి; నా కర్థంబు లేదు; కయ్యంబున మృతులయిన నరపతుల సతులు శిశువులును శోకాక్రాంతులునుం గావున వారలవలన ధనాహరణం బత్యంతాకరణీయంబును దుర్లభంబును నైనది; తొల్లి దుర్యోధనుండు మాతోడి యీసునం జేసి పెక్కండ్రు రాజులను మ్రుక్కడి మూకలనుం గూడఁ బెట్టి ధనంబు వ్యయపెట్టి భూమియు బండారంబునుం బాడు చేసె; నివ్విధంబున నిర్ధనత్వంబు వాటిల్లె; ధనార్జనంబునకు నొండొక వెరవు దొరకొన దిట్టిది కర్తవ్యం బని యెఱుంగకున్నవాఁడ; మంత్రలరై నాకుఁ గార్యం బెఱింగింపవలయు’ నని ప్రార్థించిన నమ్మహాత్ముం డమ్మహీపతిం బరమాదరంబున నాలోకించి కొండొక విచారించి.	014
సీ.	‘అనఘ! మరుత్తుండు యజ్ఞంబు సేసి మ \| హాధనరాసుల నవనిసురుల కిచ్చె; వా రవి కడు నెక్కుడై యుండుటఁ \| ద్రవ్వితండంబులు దమ గృహముల నిడికొని పెఱధన మెల్లను నిధియుఁగా \| నిమ్మైన నెలవున నిడుచు నుండి యందఱు నేకవాక్యత దీని నెవ్వరు \| గనినను నిది వారి ధనమ యనిరి
ఆ.	మానవేంద్ర! యమ్మహానిధానము దెచ్చి \| వలసినట్లు నీవు వ్యయము సేయు మనిన ధర్మతనయుఁ ‘డతఁ డె ట్లుపార్జించె \| నంత కాంచనము? మహాత్మ! చెపుమ.’	015
క.	అనుటయు నా సత్యవతీ \| తనయుండు ‘మరుత్తు పుణ్యతరచరితంబున్‌ వినఁ గోరుట మే లెంతయు; \| వినిపించెద వీను లలర వినుము నరేంద్రా!	016
వ.	అని పలికి యిట్లనియెఁ ‘గృతయుగంబున దండనీతి ప్రవర్తకుం డగు మనువునకుఁ బ్రజాని యను తనయుం డుదయించె; నతనికి క్షుతుం డుద్భవించె; నాతనికి నిక్ష్వాకుండు ప్రభవించె; నా భూపతికి నూర్వురు సుతు లుదయించి; రం దగ్రజుండగు వింశునకు వివింశుం డుదయించె; నప్పుడమిఱేనికిం బదియేవురు గొడుకులు పుట్టిరి; వారిలోనం బెద్దవాఁ డగు ఖనీనేత్రుం డధికబలశౌర్యుండును నకార్యపరుండును నై సోదరులం గలిసికొని నడవక పదునలువురం జెఱచి సామ్రాజ్యంబుఁ గైకొని యుండి.’	017
సీ.	మంత్రివిద్వేషంబు మాన్యపరాభవం \| బును బ్రజాపీడనంబులును గలిగి మొక్కలీఁ డగుటయు మ్రుచ్చిలి మంత్రు లా \| తనిఁ బాపి యతని నందనుని రాజ్య మునకుఁ బట్టము గట్టికొని; రక్కుమారుండు \| దమ యయ్య చేటు చిత్తమునకుఁ దలఁచి సచివప్రభృతు లగు సర్వజనంబుల \| యాత్మల ననురాగ మావహిల్ల
తే.	సత్యమును బాడియును నొప్పి నిత్యధర్మ \| పరత వర్తిల్లె నమ్మహీశ్వరుఁడు సతత దానతత్పరుఁడై కల ధనములెల్లఁ \| విప్రులకు నిచ్చి దారిద్ర్యవికలుఁ డయ్యె.	018
క.	దానఁ గడు డస్సె నాతని \| సేన; యరాతు లది యెఱిఁగి చెచ్చెర బలసం తానముతోడం బైకొని \| యా నరపతిఁ జెఱిచి; రాతఁ డాప్తులుఁ దానున్‌.	019
క.	వనమునకు నేఁగె; సంయమి \| జనములు నచ్చెరువు నొందు చందంబున న జ్జనవిభుఁడు నియతి నట తప \| మొనరించి మహాప్రభావ మొంది కడంకన్‌.	020
క.	అమలమతిఁ గరముఁ గోలఁగ \| నమరిచి మానితతపోమయాధికశక్తిన్‌ దమన క్రియ యొనరించిన \| నమితగుణా! చెప్పఁ జిట్టలయ్యెను దానన్‌.	021
వ.	ఆకర్ణింపుము.	022
క.	భటతురగసామజరథో \| ద్భట సేనాసముదయములు బహుళరుచిసము త్కటకాంచన రాసులు న \| చ్చటఁ బొడమెం జూడ నక్కజం బగు భంగిన్‌.	023
వ.	ఇట్లు బలంబును ధనంబును గల్గుటయును.	024
క.	ఆ నరపతి రయమున రిపు \| భూనాథులమీఁద నడచి పోరుల వారిన్‌ సేనాయుతముగఁ జంపియుఁ \| గానలకుం దోలియును బ్రకాశత నొందెన్‌.	025
క.	కరదమనంబున నాతఁడు \| కరంధముఁ డనంగఁ బరఁగి గౌరవమున వి స్ఫురణము విభవము శౌర్యముఁ \| గరుణయు ధైర్యంబు వెలయఁగా నిల యేలెన్‌.	026
తే.	శమము దమమును సత్యశౌచములుఁ గలిగి \| యజనశీలత నశ్వమేధాధ్వరంబు లంగిరసుఁ డుపదర్శకుండై నయింపఁ \| బెక్కొనర్చె లోకములు సంప్రీతిఁ బొగడ.	027