శ్రీమహాభారతము - శాంతిపర్వము - ప్రథమాశ్వాసము - ద్రౌపది ధర్మజునకు హితవచనంబుల మనస్తాపోపశమంబు సేయుట - కవిత్రయ భారతము - కవిత్రయము - నన్నయ - తిక్కన - ఎఱ్ఱన - ఆంధ్రమహాభారతము

ద్రౌపది ధర్మజునకు హితవచనంబుల మనస్తాపోపశమంబు సేయుట (సం. 12-14-1)

సీ.	‘శోకాగ్ని దనికిన సొగయు నీ తమ్ముల \| నుపపన్న వాక్యామృతోపయుక్తిఁ దేర్పుము; గానలం ద్రిమ్మరునాఁడు వీ \| రాయాసములఁ బడు టవధరించి సమయ కాలము సన్నఁ జని సుయోధనుఁ జంపి \| భోగంబులను బహుత్యాగములను యాగంబులను సద్విహారముల్‌ సలుపుద \| మని యూరడింపవే; యరిగణంబుఁ
తే.	ద్రుంచి రాజ్యంబు సేకొంటి; తొఱఁగి పోదు \| గాక యని యిప్పు దుడికింప నీకుఁ దగునె? ధర్మమును సత్యమును నుచితంబు నిన్నుఁ \| గడవ నెఱిఁగెడువారలు గలరె యధిప!’	89
వ.	అని ముట్టనాడి, మఱియును.	90
క.	‘పేదమన సగుట ధర్మువు \| గాదు నరేంద్రునకు; జగము గావం బ్రోవం గాదె నృపు లోకపాలాం \| శోదితుఁగాఁ జేసెఁ బద్మయోని చతురతన్‌.	91
క.	నరరూపంబునఁ బరఁగెడు \| పరదేవత గాక నృపుఁడు బాలుఁ డయిన న ప్పురుషు నెడ నేమి వొమ్మని \| తిరిగిన దుర్మతులఁ బొందదే కీ డధిపా!	92
ఉ.	నేరక చేర నొక్కనిన నీఱుగఁ జేయుఁ గృశానుఁ డిద్ధ ధా త్రీరమణాగ్ని గాల్చు నతితీవ్రత వంశము నెల్ల; నిట్లుగాఁ గౌరవకోటి దర్పమునఁ గానక నిన్నుఁ బరాభవించి దు ర్వారభవత్ప్రకోపశిఖిఁ గ్రాఁగె; మదిన్‌ వగ పేల దీనికిన్‌.	93
సీ.	నృపునందు విధి దండనీతి ప్రతిష్ఠించెఁ \| గావున నపరాధగతి యెఱింగి దండించు నృపతికి రెండు లోకంబులుఁ \| జేకుఱుఁ; దోషంబు సేయ నుదుట నచ్చొత్తి వెడలంగ నడుచు విప్రుని నైన \| భూవరుం; డిది మెచ్చు దేవకోటి; సభ కేకవస్త్ర రజస్వల యనక నన్‌ \| దలవట్టి యీడ్చిన తప్పుఁ; దనదు
తే.	తొడలు సూపిన తప్పును, దుష్ట కష్ట \| తర వచనములఁ బఱిచిన తప్పు, ననుజు నందు దుర్యోధనునియందు ననుఁగు నందుఁ \| గాంచి దండించి; తిట్టిది కల్మషంబె?	94
క.	గరదుని, గృహదాహకు, మం \| త్రరహస్య విభేది, వధవిధాయిఁ, బరసతీ హరు, బంధుఘాతిఁ, బరధన \| హరణ పరునిఁ, జంపి పుణ్యుఁ డగు నృపుఁ డనఘా!	95
క.	దండార్హు లైన వారల \| దండింపకయున్నఁ జువ్వె ధాత్రీవిభు నా ఖండల సన్నిభు నైనఁ బ్ర \| చండపుఁ గిల్బిషము వొందు జగతీనాథా!	96
క.	పేదలకును సాధులకును \| వేదములకుఁ దాపసులకు వేయేల సమ స్తాదిత్యులకును దండమ \| కాదె బ్రదుకుఁ జేయు రాజు గావింపంగన్‌.	97
వ.	కావున.	98
ఆ.	ఉచిత దండవృత్తి నుర్వీ ప్రజాభి ర \| క్షణము నోపి చేఁత గాక రాజ వంశజునకు ధర్మువా? భూసురార్హంబు \| లైన శమదమాదు లాత్మ నిడుట.’	99
వ.	అని యంత నిలువక చనవు మెఱసి మేలంపుఁ జందంబున.	100
ఉ.	‘వైదిక ధర్మచారి జనవత్సల! నీ మదిఁ బట్టుకొన్న యు న్మాదము హీనమానవు మనంబునఁ బుట్టిన వెఱ్ఱివోలె న స్యాదులఁ దీర్చు టొప్పదు; నిజానుజ వర్గము మీఁదఁ గల్గున త్యాదర సాంద్రసార కరుణామృత మానఁగ నిమ్ము నెమ్మదిన్‌.’	101
వ.	అని పలికి యిట్లనియె.	102
క.	‘నాయట్లు వడిన యంగన \| లేయెడలం గలరె? యిట్టి యేనును ధర్మా పాయము నీకగు, నను వెఱఁ \| బాయన గృహధర్మవృత్తిఁ బౌరవముఖ్యా!’	103
వ.	అని వెండియు.	104
క.	‘కౌరవులు దమదురితమునఁ \| దా రెరిసిరి; కల్మషంబు దానఁ గలదె? భూ భారము వహింపు, బహుయ \| జ్ఞారంభణ మాచరింపు మఖిలహితముగన్‌.	105
క.	సురగురుఁడును శుక్రుండును \| బరిపాటిగ దండనీతిఁ బలికిరి దానం బరిణతుఁడవు; నీ వనుజులు \| పరికరముగ నడపు ధర్మభాసుర! దానిన్‌.’	106
వ.	అనినం బాంచాలితో మఱుమాట లాడక యూరకయున్న యన్నరేంద్రునకు నింద్రనందనుం డిట్లనియె.	107
సీ.	‘దక్షుఁడై భూపతి దండనీతి నయింప \| కున్న సన్న్యాసులు నుత్పథ ప్ర వర్తను లగుదురు; వావిరి నన్యోన్య \| ధనధాన్య పశుభూమి దారహరణ మాచరింతురు జను; లప్పాప మవ్విభు \| నొందు; దండము హింసయుఁగఁ దలంప వలదు; దుర్వృత్తుల వధియించు రుద్రుని \| గోవిందు వాసవు గుహునిఁ జూడు;
తే.	మా మహాత్ములు దక్కు నున్మార్గ చరుల \| దండితులఁ జేఁత వినమె! యధర్మ మడంగు; ధర్మ మెసఁగు దండమున నర్థంబుఁ గామ \| మును నదూష్యంబులై సిద్ధిఁ బొందు నధిప!	108
వ.	దండంబున సకల జన శ్రీరక్షణంబు సేయంబూనిన భూనాథునక యేల యోగ్యహింసకుం దొలంగ నెట్టివారికి వశంబుగా; దవధరింపుము.	109
ఉ.	కాయలఁ బండ్ల నీళులను గల్గవె సూక్ష్మపు జంతువుల్‌? మునుల్‌ సేయరె హింస వాని? నుపజీవితఁ ద్రవ్వరె కందమూలముల్‌? నీ యెడఁ జూడు! ప్రాణములు నిల్వఁగ నేర వహింస నేరికిన్‌; వేయును నేల? భక్ష్యముగ వేధ విధింపఁడె ప్రాణిఁ బ్రాణికిన్‌?	110
క.	విను! పశుహింసా కృతయా \| గ నిరూఢుని ధర్మపరునిఁగా వేదంబుల్‌ గొనియాడెడు సముచిత హిం \| సన మరయ నహింస గాన జగతీనాథా!	111
క.	అరివీరుల ఘోరంబగు \| దురమున వధియించుటేల దోసం బయ్యెన్‌? ధరణీశ! పాండు పాలిత \| ధరావలయ మాసపడుట దగదే నీకున్‌?	112
క.	ఇల నీ కైకొన్న తెఱఁగు \| దలఁపఁగ ధర్మంబొ కాదొ దైవం బెఱుఁగున్‌; వలవని చింత యుడిగి ధృతి \| దలకొని పాలింపు యజ్ఞదక్షుఁడ వగుచున్‌.’	113
క.	అని పలుకు పార్థు పలుకులు \| విని పలుకక యున్న మనుజవిభుదెసఁ గోపిం చిన తన మది వెడఁ గుడుపుచు \| ననిలసుతుం డిట్టు లనియె నాతనితోడన్‌.	114
ఉ.	‘నీవు సమస్త ధర్మ పరినిశ్చయవేదివి; నీ చరిత్ర మే మే వసుధేశ! వంక యని మెచ్చక చక్కఁగఁ జేయువార మే నీ వచన ప్రపంచముల కింకఁ జొరం జొర నంచు నుండియున్‌ వావిరిఁ జెప్పఁగా వలసె వాలిన దుఃఖము దాల్మిఁ గ్రాఁచినన్‌.	115
వ.	అవధరింపుము.	116
క.	ఒడఁగూడిన సామ్రాజ్యము \| నడలున దిగఁ ద్రావి చనిన నఖిల జనులు నిన్‌ గడుఁ బేదమనసువాఁ డని \| చెడనాడుదు రనిన, మము నిసీయను టరుదే!	117
మ.	కపటద్యూతమునం బరాభవము రాఁగా సూనృతం బూఁది భూ మిప! మమ్ముం జులుకంగఁ జేసి నినుఁ బేర్మిం బాపికొంచున్‌ దురం తపు దుఃఖంబుల కోర్చి పోయి; తది యుద్ధక్రీడ నప్పాపక ర్మపు జాతిం దెగటారఁ జేయఁగఁ బ్రకీర్త్యం బయ్యె లోకంబులన్‌.	118
వ.	దుర్జయులగు విరోధుల నిర్జించి యుపార్జించిన పృథివీ ప్రముఖ పదార్థంబులు నిరర్థకంబులు సేసి వనంబునకుం జను చులుకఁదనం బేమిటం బాపికొనువాఁడ? వట్లుం గాక.	119
సీ.	ఆ సభలోఁ బడినట్టి బన్నంబును, \| నడవులఁ దిరిగెడు నవుడు దుష్ట దైత్యులచేత సైంధవునిచే నొఱపులఁ \| బడ్డ విషాదంబుఁ, బరమ దైన్య మున కోర్చి కొలిచి మాత్స్యుని పాల నున్న \| దుఃఖంబును, ద్రోహులఁ గనుపుగొట్టి వెలువరించెద నని తలఁచి కృష్ణుని నిశ్చ \| యంబూఁది ధర్మంబ యగుటఁ దెలిసి
తే.	రణ మొనర్చితి; నిను ధార్తరాష్ట్రు లొండె \| నీవు వారల నొండెను జావఁ జూడ వలయు టప్పు డెఱుంగవే వసుమతీశ! \| యిప్పు డడలుట నింద్యంబ; యింత నిజము.	120
క.	పను లేము సేయఁగా దు \| ర్జనులం జెఱుచుచును, సాధుజనుల మనుచుచున్‌ జననాథ! మహాయజ్ఞము \| లొనర్చుచును, వెలయు కురు కులోత్తంసమవై’.	121
వ.	అనిన విని ధర్మతనయుం డిట్లనియె.	122
చ.	‘మదమును రాగమున్‌ భయము మానము లోనగు కిల్బిషంబులన్‌ హృదయముఁ జొన్పి భూజనుల నేలుట మేలని పల్కె; దార్తికా స్పదమని రార్యు లామిషముపై తగు; లిమ్మహియెల్ల నేలినం దుది నరకం బొకండ; నృపతుల్‌ సుఖులే? యుపశాంతి యొప్పదే!	123
తే.	కామభోగముల్‌ మేలనం గాదు; వాని \| విడిచి చూడుము; పొందెదు విపుల సుఖము; కాయలాకులు నీళ్ళును గాలి యనుభ \| వించియున్న మునీంద్రులు వెఱ్ఱివారె!	124
క.	దుర్మతు లామిషగత మగు \| కర్మము వాటించి బంధకలితు లగుదు; ర య్యూర్మి గడచి సువిచారులు \| నిర్మమతను ముక్తివడయ నేర్తురు వత్సా!	125
వ.	జనకుని వచనంబులు వినమే! వాని నీకుం జెప్పెద నాకర్ణింపుము.	126
ఆ.	‘ఒకటి దెసను దృష్ణ యొలయదు గావున \| నేమి యర్థములును లేమి లేదు? కాలఁ జొచ్చె మిథిల గాలదు నాకు నం \| దొక్కఁ డైన; నింత నిక్కువంబు.’	127
క.	అని పలుకు జనకుఁ దెగడిరె \| జను? లుల్లము శాంతిఁ బొంది సంసారం బొ ల్లనివాఁడు నింద కర్హుం \| డని పలుకుట నీక యొప్పు నధికవిచారా!	128
తే.	వినుము! ప్రజ్ఞాధిరూఢుఁడై వనట \| దక్కి సంసృతిక్లేశపరుల భూస్థలిఁ జరించు వారి నచలంబుపై నున్నవాఁడు \| సూచునట్ల చూచుట సూవె నే ర్పమలహృదయ!’	129